Ahmed-i Dâî

Babasının adı İbrâhim, dedesinin adı Mehmed olan Ahmed-i Dâî'nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Germiyan'da bir süre kadılık yapmış, Germiyan Beyi II. Yâkub'un himayesinde bulunmuştur.

Yıldırım Bayezid'in Germiyan'ı fethinin ardından Emîr Süleyman'ın yanına giden Dâî, Edirne sarayının önemli bir kültür ortamının parçası olmuş; burada Şeyhî, Ahmedî ve Hamzavî gibi şairlerle bir arada bulunma imkânı bulmuştur. Daha sonra Çelebi Mehmed'in himayesine girerek şehzade Murad'a hocalık yapmıştır.

824'te (1421) Çelebi Mehmed'in vefatının ardından Sultan II. Murad'ın desteğini almıştır. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, son eseri Tezkiretü'l-Evliyâ tercümesinden kısa bir süre sonra vefat ettiği tahmin edilir.

Ahmed-i Dâî, ruhundaki çalkantıyı, rikkat ve hüznü samimi bir dille anlatan bir şairdir. İnce aşk şiirlerinin yanı sıra tasavvufî ve lirik-didaktik şiirlerinde de başarılı olmuştur.

Türkçeyi etkin biçimde kullanarak, bu dilin Arapça ve Farsça karşısındaki ifade gücünü ispat etmeye çalışan Dâî, Ahmedî, Gülşehrî ve Şeyhoğlu Mustafa ile birlikte, Anadolu sahasında klasik şiirin ve edebî Türkçenin kuruluş döneminin önemli bir halkasını oluşturur.

Şiirlerinde aşk, hicran ve vuslat temalarını klasik divan şiiri geleneğine uygun bir yapı içinde işlemiş; gazellerini genellikle kendi mahlasına seslendiği bir beyitle imzalamıştır.

Çeng-nâme(808/1406) — Emîr Süleyman için yazdığı, 1446 beyitlik, 24 bölümden oluşan başyapıtıdır. Türklere özgü bir çalgı olan çeng'in yapısını alegorik ve tasavvufî bir dille ele alır.

Türkçe Dîvân (331 şiir) ve Farsça Dîvân — şairin lirik şiirlerini içeren iki divanıdır.

Ayrıca Vasıyyet-i Nûşirevân, Ukûdü'l-Cevâhir ve Câmasb-nâmegibi manzum eserlerinin yanında; Ebü'l-Leys Semerkandî tefsirinin tercümesi (Anadolu'da ilk Türkçe Kur'an tercümelerinden sayılır), Tercüme-i Kitâbü't-Ta'bîr-nâme, Vesîletü'l-Mülûk fî Ehli's-Sülûk, Miftâhü'l-Cenne ve tıp, astronomi, sözlükçülük alanlarında çeşitli tercüme ve telif eserleri bulunmaktadır.

Ahmed-i Dâî'nin tanınmış bir gazelinden iki beyit aktarıyoruz; gazel, her mısrada bir kelimenin tekrarıyla kurulan (redd-i acüz) usta işi bir söz oyunu üzerine bina edilmiştir.

1. Gazelin matla beytinden

Eyâ hurşîd-i meh-peyker cemâlün müşterî-manzar
Ne manzar manzar-ı tâli' ne tâli' tâli'-i enver

Yaklaşık anlamıyla: “Ey ay yüzlü güneş, senin yüzün Müşteri (Jüpiter) gezegeni gibi parlak bir görünüştür; ne bir görünüş, talihli bir görünüştür, ne de bir talih, nurlu bir talihtir.” Beyit, sevgilinin güzelliğini gök cisimlerine benzeten, aynı kelimeyi (manzar, tâli') art arda tekrarlayarak yoğunlaştıran incelikli bir söz sanatı örneğidir.

2. Aynı gazelin ikinci beytinden

Cemâlünden cihân rûşen tudagun gonce-i gülşen
Ne gülşen gülşen-i cennet ne cennet cennet-i kevser

Yaklaşık anlamıyla: “Senin yüzünden dünya aydınlanır, dudağın gül bahçesinin goncasıdır; ne bir gül bahçesi, cennet bahçesidir, ne de bir cennet, Kevser cennetidir.” Aynı redd-i acüz tekniği burada da sürdürülür; sevgilinin güzelliği, art arda yükselen bir benzetmeler zinciriyle (dünya - gül bahçesi - cennet - Kevser) adım adım yüceltilir.

• Babası: İbrâhim
• Doğum-ölüm:tarih bilinmiyor – 824?/1421'den sonra
• Dönem: 14-15. yüzyıl; Germiyan ve erken Osmanlı dönemi
• Himaye edenler: II. Yâkub, Emîr Süleyman, Çelebi Mehmed, II. Murad
• Bilinen yönü: Şiir, tefsir, tıp, astronomi ve sözlükçülük alanlarında on beşi aşkın eser veren çok yönlü âlim-şair
• Eserleri:Çeng-nâme, Türkçe Dîvân, Farsça Dîvân, Vasıyyet-i Nûşirevân, Ukûdü'l-Cevâhir ve çeşitli tercüme eserleri

Kemal Yavuz, “Ahmed-i Dâî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-i-dai (erişim: 2026).