Nev'î

Nev'î, 940'ta (1533-34) Malkara'da doğdu. Babası Pîr Ali, Turhan Bey Camii'nde imamlık yapan bir Halvetî şeyhiydi; annesi ise Muhammediyye'nin yazarı Yazıcıoğlu Mehmed'in soyundan geliyordu.

İlk tasavvufî eğitimini babasından alan Nev'î, 957'de (1550) İstanbul'a gelerek Karamanî Ahîzâde Ahmed Efendi ve Mehmed Efendi'nin derslerine katıldı; bu dönemde ileride önemli isimler olacak Hoca Sâdeddin ve Bâkî ile arkadaşlık kurdu.

Balaban Paşa, Mesih Paşa, Şahkulu, Murad Paşa ve Mihrimah Sultan medreselerinde müderrislik yaptı. III. Murad döneminde şehzadelerin hocalığını üstlendi; bu görevi 1595'e kadar sürdürdü. 30 Zilkade 1007'de (24 Haziran 1599) vefat etti, Şeyh Vefâ Camii haziresine defnedildi.

Yüksek düzeyde bir tasavvuf eğitiminden geçmiş olan Nev'î, özellikle gazellerinde sade bir dil ve zahmetsiz, akıcı bir anlatım benimsemiştir. Süse ve zorlama söz oyunlarına kaçmadan, tasavvufî temaları şiirinin geneline ustalıkla yedirmiştir.

Hem manzum hem mensur eserler veren çok yönlü bir âlim-şair olarak, dönemin ilim ve tasavvuf çevrelerinde saygın bir yere sahip olmuştur.

Dîvân — 558 gazel, 58 kaside ve çeşitli başka nazım şekillerinden oluşan geniş bir eserdir.

Hasb-i Hâl — tasavvufî içerikli bir mesnevidir. Tercüme-i Hadîs-i Erbaîn — kırk hadis tercümesidir.

Mensur eserleri arasında İbnü'l-Arabî'den yaptığı Keşfü'l-hicâb tercümesi, ansiklopedik nitelikli Netâyicü'l-fünûn ve Nevâ-yı Uşşâk adlı bir arz-ı hâl risalesi bulunmaktadır.

Nev'î'nin 558 gazel içeren geniş bir divanı olmasına rağmen, bu divandan doğrudan alıntılanmış, güvenilir kaynaklarla çapraz doğrulanabilir bir beyit veya gazel metni bu sayfa için araştırılırken bulunamadı. TDV İslâm Ansiklopedisi, TEİS, akademik makaleler (dergipark, academia.edu) ve çeşitli edebiyat siteleri taranmış; hepsi şairin üslubu hakkında genel değerlendirmeler (“sade ve akıcı bir dil”) sunmuş, fakat hiçbiri doğrudan bir şiir metni aktarmamıştır. Bilge Wiki'nin ilkesi gereği, doğrulanamayan bir örnek uydurmak yerine bu bölüm şimdilik boş bırakılmıştır; ileride Nev'î Dîvânı'nın tenkitli bir neşrine (örn. Mertol Tulum'un hazırladığı baskı) erişim sağlanırsa güncellenecektir.

• Asıl adı: Yahyâ Efendi
• Doğum-ölüm: 940/1533-34, Malkara – 30 Zilkade 1007/24 Haziran 1599, İstanbul
• Dönem: 16. yüzyıl; III. Murad devri
• Bilinen yönü:Tasavvuf eğitimli âlim-şair; Nev'îzâde Atâî'nin babası
• Eserleri:Dîvân, Hasb-i Hâl, Tercüme-i Hadîs-i Erbaîn, Keşfü'l-hicâb, Netâyicü'l-fünûn, Nevâ-yı Uşşâk

Nejat Sefercioğlu, “Nev'î”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/nevi--divan-sairi (erişim: 2026).