Ahmedî

Asıl adı İbrâhim, lakabı Tâceddin olan Ahmedî'nin muhtemelen 735'te (1334-35) doğduğu tahmin edilir. Kaynaklar onun Germiyanlı mı yoksa Sivaslı mı olduğu konusunda farklılık gösterir. Mısır'da Şeyh Ekmeleddin el-Bâbertî'nin öğrencisi olarak eğitim görmüştür.

Aydınoğulları ve ardından Osmanoğulları'na intisap eden Ahmedî, özellikle Yıldırım Bayezid'in oğlu Emîr Süleyman'la yakın bir ilişki kurmuş; bu ilişki, Süleyman'ın 813'te (1411) ölümüne kadar sürmüştür.

Emîr Süleyman'ın ölümünün ardından I. Mehmed'in çevresine girmeye çalışan Ahmedî, seksen yaşını geçmiş bir hâlde Amasya'da vefat etmiştir.

Ahmedî, “Türk edebiyatında ilk İskendernâme yazarı” unvanıyla tanınır. Divan şairliğinin yanı sıra tıp, dil bilgisi ve sözlükçülük gibi farklı alanlarda eserler vermesiyle, döneminin çok yönlü âlim-şairlerinden biri olarak öne çıkar.

Şiirlerinde sanat ve edebî kuralları derinlikle işleyen Ahmedî, müveşşah gibi teknik ustalık gerektiren nazım sanatlarını da başarıyla uygulamıştır: bazı kasidelerinde, belirli harfler bir araya getirildiğinde ayrı bir mısra ortaya çıkacak biçimde bir kelime oyunu kurmuştur.

Ahmedî, Anadolu sahasında klasik şiirin kurucu isimlerinden biri kabul edilir. İskendernâme'si, hem edebî değeri hem de sonuna eklediği ilk manzum Osmanlı tarihiyle, Türk edebiyatının en önemli mesnevileri arasında yer alır.

İskendernâme(792/1390) — en ünlü eseridir. Büyük İskender'in efsanevi hayatını anlatan mesnevinin içinde bir “Mevlid” bölümü, sonunda ise “Dâstân-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osmân” adlı, ilk Osmanlı tarihi sayılan manzum bölüm yer alır. Eserin otuzu aşkın yazma nüshası günümüze ulaşmıştır.

Dîvân — hacimli bir divandır; seçmeler dışında henüz tam olarak yayımlanmamıştır.

Cemşîd ü Hurşîd(806/1403) — Selmân-ı Sâvecî'nin aynı adlı eserine dayanan, genişletilmiş bir aşk mesnevisidir. Tervîhu'l-ervâh (1403-1410) tıp konusunda bir mesnevidir; Mirkātü'l-edeb, Mîzânü'l-edeb ve Mi'yârü'l-edeb ise dil bilgisi ve sözlükçülük alanındaki eserleridir.

Bir kasidesinden, övgü konusu kişinin (muhtemelen bir hâmisinin) yüceliğini anlatan iki beyit aktarıyoruz.

1. Bir kasidenin müveşşah beytinden

Ey ki âfâk senün hamdün iderler yekser
V'ey ki kuldur sana ber-beste-kemer Rûm u Hazer

Yaklaşık anlamıyla: “Ey öyle biri ki, ufuklar (bütün dünya) hep senin övgünü yapar; ey öyle biri ki, Rum (Anadolu) ve Hazar diyarları sana kemer bağlamış (bağlı) kullardır.” Bu beyit aynı zamanda bir müveşşah örneğidir: belirli harfleri bir araya getirildiğinde başka bir mısra ortaya çıkacak biçimde, ustaca bir söz sanatıyla kurulmuştur.

2. Aynı kasideden

Cümle eşrâf-ı zaman senden alur izzet ü câh
Kamu etrâf-ı zemîn kadr ü alâ senden umar

Yaklaşık anlamıyla: “Zamanın bütün ileri gelenleri izzet ve makamı senden alır; yeryüzünün her tarafı, değer ve yücelik için senden umut bekler.” Beyit, Ahmedî'nin kaside geleneğine özgü methiye (övgü) üslubunu, abartılı ama ustaca kurulmuş bir söyleyişle örnekler.

• Asıl adı: İbrâhim (lakabı Tâceddin)
• Doğum-ölüm: yak. 735/1334-35 – 815/1412-13, Amasya
• Dönem: 14-15. yüzyıl; Aydınoğulları ve erken Osmanlı dönemi
• Himaye edenler: Emîr Süleyman, sonrasında I. Mehmed çevresi
• Bilinen yönü: Türk edebiyatında ilk İskendernâme yazarı
• Eserleri:İskendernâme, Dîvân, Cemşîd ü Hurşîd, Tervîhu'l-ervâh, Mirkātü'l-edeb ve dil bilgisi risaleleri

İsmail Ünver, “Ahmedî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/ahmedi (erişim: 2026).