Nev'îzâde Atâî

Şevval 991'de (Ekim 1583) İstanbul'da doğan Atâî, devrin tanınmış şair ve âlimi, III. Mehmed devrinde kazaskerlik yapmış Nev'î Yahyâ Efendi'nin oğludur. İlk eğitimini babasından aldı, ardından Kafzâde Feyzullah Efendi ve Ahîzâde Abdülhalim Efendi'nin derslerine devam ederek 1601'de öğrenimini tamamladı.

1605'te Canbaziye Medresesi'nde müderrisliğe başlayan Atâî, ardından Rumeli'nin çeşitli şehirlerinde (Lofça, Babaeski, Varna, Rusçuk, Silistre, Tekirdağ, Hezargrad, Tırnova, Tırhala) kadılık yaptı; kariyerinin son görevi 1632'de Üsküp kadılığı oldu. Ardından İstanbul'a dönerek 1045'te (1635) burada vefat etti; Şeyh Vefâ Tekkesi'nde, babasının kabri yanına defnedildi.

Celvetiyye tarikatının kurucusu Aziz Mahmud Hüdâyî'ye bağlılığıyla da bilinir.

Atâî'nin şiiri, Fuzûlî, Nev'î ve Bâkî'nin izlerini taşıyan, ağır ve süslü bir dille yazılmıştır. Dîvânı, 303 gazel, 31 kaside ve çok sayıda başka nazım şeklinden oluşan orta hacimli bir eserdir; Şeyhülislâm Yahyâ Efendi'ye ithaf edilmiştir.

Ancak Atâî'yi edebiyat tarihinde asıl kalıcı kılan yön, hamsesi ve özellikle Osmanlı ilim, tasavvuf ve edebiyat dünyasına dair yazdığı biyografik eseridir; bu yönüyle hem şair hem de bir edebiyat tarihçisi olarak değerlendirilir.

Hamse — beş mesneviden oluşur: Âlemnümâ (1617, 1561 beyit, Boğaziçi güzelliklerini ve bir işret meclisini konu alır), Nefhatü'l-ezhâr (1625, 3200 beyit, didaktik-ahlâkî bir eser), Sohbetü'l-ebkâr (1626, 3450 beyit, kırk meclis şeklinde düzenlenmiştir), Heft Hân (1627, 2784 beyit, mesnevileri arasında en çok tanınanıdır) ve tam olarak günümüze ulaşamayan Hilyetü'l-efkâr.

Dîvân — 303 gazel ve 31 kaside içerir.

Hadâiku'l-hakāik fî tekmileti'ş-Şekāik (1634) — Taşköprizâde'nin eş-Şekāiku'n-Nu'mâniyye adlı biyografi eserine yazdığı, 965-1044 (1558-1634) yılları arasındaki Osmanlı âlim, şeyh ve şairlerini belgeleyen Türkçe zeyl. Atâî'nin en önemli eseri kabul edilir.

1. Bir gazelinin matla beytinden

Kaçup gamdan diyâr-ı aşk ser-gerdânıyuz cânâ
Anınçün her gice bir tekyenin mihmânıyuz cânâ

Yaklaşık anlamıyla: “Ey sevgili, gamdan kaçıp aşk diyarında başı dönmüş bir hâldeyiz; bunun için her gece bir başka tekkenin konuğuyuz.” Bu beyit, Atâî'nin tasavvufî çağrışımlarla yüklü, gam ve aşk temalarını bir araya getiren gazel üslubunun tipik bir örneğidir.

2. Hezliyât'ından (mizahî manzumelerinden) bir beyit

Tarîk-ı ilme kadem basdı bir nice râcil
İrişdi pâyeye her birisi ayaklandı

Yaklaşık anlamıyla: “İlim yoluna nice yayan (âciz) kişi ayak bastı; her biri bir mertebeye erişince ayaklandı (baş kaldırdı/şımardı).” Atâî'nin hamsesi ve Şekāik zeyli kadar tanınmasa da, mizahî manzumelerini bir araya getiren Hezliyât'ı, onun devrin ilmiye çevresine yönelttiği iğneleyici, esprili bakışını gösterir.

• Doğum-ölüm: Şevval 991/Ekim 1583, İstanbul – Cemâziyelevvel 1045/Ekim 1635, İstanbul
• Dönem: 17. yüzyıl
• Babası:Şair Nev'î (Yahyâ Efendi)
• Bilinen yönü: Hamse sahibi şair; Osmanlı âlim-şeyh-şair biyografilerinin en önemli kaynaklarından birinin yazarı
• Eserleri:Hamse (Âlemnümâ, Nefhatü'l-ezhâr, Sohbetü'l-ebkâr, Heft Hân, Hilyetü'l-efkâr), Dîvân, Hadâiku'l-hakāik fî tekmileti'ş-Şekāik

Halûk İpekten, “Atâî, Nev'îzâde”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/atai-nevizade (erişim: 2026). İlk gazel beyti fikriyat.com ve edebiyatvesanatakademisi.com'dan çapraz doğrulandı; Hezliyât beyti, akademik bir makale olan sosyalarastirmalar.com'daki “Nev'î-zâde Atâyî'nin Hezliyât'ı” incelemesinden alındı.