Sâbit

Sâbit'in doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, araştırmacı Rypka tarafından yaklaşık 1650 olarak tahmin edilmiştir. Bosna'nın Uziçe (Užice) kasabasında doğdu.

Tekirdağ müftülüğü, medrese hocalığı ve Saraybosna, Konya, Diyarbekir gibi şehirlerde mevleviyet (üst düzey kadılık) görevlerinde bulundu.

3 Şâban 1124'te (5 Eylül 1712) vefat etti; İstanbul Topkapı Maltepe Mezarlığı'na defnedildi.

Sâbit'in şiiri, klasik Divan kurallarını gerçekçilik, mizah ve günlük dille harmanlayan yenilikçi bir çizgi taşır. TDV maddesinin belirttiği gibi, “Sâbit halk ağzındaki kelimeleri atasözleri ve deyimlerle harmanlayarak şahsî bir üslûp oluşturmuştur.”

Bu yönüyle Sâbit, Divan şiirinin daha soyut ve idealize edilmiş dilinden ayrılarak, günlük hayatın somut ayrıntılarını ve halk söyleyişini şiire taşıyan öncü isimlerden biri olarak değerlendirilir.

Dîvân — 355 gazel, 39 kaside ve başka nazım şekillerinden oluşur.

Zafernâme— Kırım Hanı Selim Giray'ı konu alan 426 beyitlik bir destanî eserdir. Edhem ü Hümâ — tamamlanamamış romantik bir mesnevidir.

Berbernâme — 98 beyitlik hicivli bir mesnevidir; Derenâme ise 169 beyitlik, açık saçık içeriğiyle bilinen bir eserdir.

1. Gazellerinden, alışılmadık bir benzetme kuran bir beytinden

Gelince hat ruh-ı mahbûb-ı dil-sitânumuza
Karıncalar yüridi cism-i nâ-tüvânumuza

Yaklaşık anlamıyla: “Gönül alan sevgilinin yanağına ayva tüyleri (hat) çıkınca, sanki zayıf bünyemizin üzerinde karıncalar yürüdü.” Sâbit'in klasik gazel geleneğinde alışılmadık, gündelik hayattan alınma benzetmelerle mizah yaratan üslubunun tipik bir örneğidir.

2. Meclis ve şarap temalı mizahi bir beytinden

Kay' eylesün legençe-i câma sebû-yı mey
Meclisde olsa ni'met-i sâkîden imtilâ

Yaklaşık anlamıyla: “Şarap testisi, meclisteki sâkînin nimetinden fazlasıyla doysa, kadehin küçük kabına kusuversin.” Şarap testisini âdeta canlı, doyup kusan bir varlık gibi kişileştiren bu beyit, Sâbit'in halk diline yakın, gündelik ve bazen kaba mizahını gazel kalıbına ustaca yerleştirdiğini gösterir.

• Doğum-ölüm: yak. 1650, Uziçe (Bosna) – 3 Şâban 1124/5 Eylül 1712, İstanbul
• Dönem: 17. yüzyıl sonu – 18. yüzyıl başı
• Görevleri: Müftülük, medrese hocalığı, mevleviyet kadılıkları
• Bilinen yönü: Halk diliyle mizahı harmanlayan özgün Divan şairi
• Eserleri: Dîvân, Zafernâme, Edhem ü Hümâ, Derenâme, Berbernâme

Turgut Karacan, “Sâbit”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/sabit--divan-sairi (erişim: 2026). Gazel beyitleri, akademik bir makale olan “Bosnalı Sâbit'in Gazellerinde Mizah” (academia.edu) çalışmasından, divan beyit numaralarıyla (288/1 ve 9/2) birlikte alınmıştır.