Hoca Dehhânî

Hoca Dehhânî'nin hayatı hakkında kesin bilgiler oldukça sınırlıdır; doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. 13. yüzyılın ikinci yarısında, Anadolu Selçuklu Devleti döneminde yaşadığı düşünülmektedir.

Daha sonra Ahmedî, Şeyhî, Ahmed Paşa, Fuzûlî ve Bâkî gibi büyük şairlerin gelişeceği edebî geleneğin ilk halkalarından biri olan Hoca Dehhânî, bu nedenle Divan edebiyatının tarihini anlamak isteyenler için başlangıç noktalarından biri kabul edilir.

Hoca Dehhânî'nin şiirinde aşk ve sevgili temaları ön plandadır. Dili, sonraki divan şairlerine göre daha sadedir; gül, bülbül, yâr, gam ve visal gibi klasik mazmunların erken örnekleri şiirlerinde görülür.

Türkçe, Arapça ve Farsça unsurları birlikte kullanan Dehhânî, Anadolu'da klasik şiirin gelişimine öncülük etmiştir; bu yönüyle Anadolu sahasında bilinen ilk divan şairi kabul edilir.

Selçuklu Şehnâmesi— Hoca Dehhânî'ye yaklaşık yirmi bin beyitlik bir Selçuklu Şehnâmesi nispet edilmektedir. Ancak bu eserin günümüze ulaşmış bir nüshası bulunmamaktadır.

Dîvân— Hoca Dehhânî'nin müstakil bir divanı günümüze ulaşmamıştır. Uzun yıllar boyunca yalnızca bir kasidesi ile birkaç gazelinin ulaştığı kabul edilmiştir. Ancak Medine Arif Hikmet Bey Kütüphanesi'nde bulunan bir yazma mecmuanın yayımlanmasıyla, şaire ait iki kaside ve doksan yedi gazel tespit edilmiştir. Elimizdeki nüshaya göre bu divan mürettep değildir — şiirler elifba sırasına göre düzenlenmemiştir.

Bu keşif, Hoca Dehhânî'nin Anadolu'da klasik şiirin kurucularından biri olduğunu daha açık biçimde ortaya koymuş ve şairin edebî mirasının yeniden değerlendirilmesini mümkün hâle getirmiştir.

1. Divan neşrinden bir kaside beytinden

Ṣun iy sāḳī güle güle bize ol ravḥ-ı reyḥānı
Ki gül yine bezemişdür bugün ṣaḥn-ı gülistānı

Yaklaşık anlamıyla: “Ey sâkî, bize sevinçle o ferahlık veren içkiyi sun; çünkü bugün gül, gül bahçesinin meydanını yeniden süslemiştir.” Bu beyitte şair, baharın gelişini ve neşeyi bir işret meclisi atmosferi içerisinde anlatmaktadır. Gül, gülistan ve sâkî gibi unsurlar daha sonraki yüzyıllarda Divan edebiyatının en önemli mazmunları arasında yer alacaktır.

2. En tanınmış gazelinin ilk üç beytinden

Bir kadehle bizi sâkî gamdan âzâd eyledi
Şâd olsun gönlü anın gönlümü şâd eyledi

Bende idi bunca yıllar kaddine serv-i revân
Doğrulukta kulluk ettiğiyçün âzâd eyledi

Husrev-i hûbân eden sen dilber-i şîrîn-leb
Bîsütûn-ı aşk içinde beni Ferhâd eyledi

Yaklaşık anlamıyla: “Sâkî bizi bir kadehle gamdan azat etti; onun gönlü şad olsun, gönlümü şad etti. Yıllarca selvi boyuna köle gibi bağlıydım; doğrulukla kulluk ettiğim için beni azat etti. Ey güzeller padişahı, tatlı dudaklı sevgili — sen beni aşkın Bîsütûn dağında bir Ferhad'a çevirdin.” Anadolu'da bilinen ilk divan şairlerinden Dehhânî'nin bu gazeli, günümüze farklı mecmualarda pek çok nüshasıyla ulaşmış, en çok tanınan ve alıntılanan şiiri olmuştur. Kadeh-sâkî mazmununu Ferhad ile Şirin hikâyesine bağlayan üçüncü beyit, Anadolu'da klasik aşk mazmunlarının erken bir örneğini sergiler.

• Dönem: 13. yüzyılın ikinci yarısı, Anadolu Selçuklu Devleti
• Doğum-ölüm: Bilinmiyor
• Bilinen yönü: Anadolu sahasında bilinen ilk divan şairi
• Eserleri: Selçuklu Şehnâmesi (günümüze ulaşmamış), iki kaside ve doksan yedi gazelden oluşan mürettep olmayan bir divan

Ersen Ersoy, Ümran Ay (haz.), Hoca Dehhânî Divanı, Türk-İslâm Bilim ve Kültür Mirası Dizisi, Cilt 7, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), Ankara, 2017 — şairin hayatı, eserleri ve edebî kişiliği hakkındaki bilgiler eserin Giriş bölümünden (s. 19-29), divanın yapısı ve şiir sayıları hakkındaki bilgiler İnceleme bölümünden (s. 31-33) alınmıştır. İlk şiir örneği, eserin Metinbölümündeki ilk kasidenin başlangıç beyitlerinden alınmıştır (s. 65). İkinci örnek olan “Bir kadehle bizi sâkî gamdan âzâd eyledi” gazeli, turkedebiyati.org ve liseedebiyat.com'dan (birden fazla sayfada aynı metinle) çapraz doğrulanmıştır.