Azmîzâde Hâletî

977'de (1570) İstanbul'da doğan Hâletî, III. Murad'ın hocalarından Azmî Efendi'nin oğludur. 1591'de müderrisliğe başladı, 1600'de kariyerinin doruğu sayılan Süleymaniye müderrisliğine yükseldi.

Ardından Şam (1602), Kahire (1604), Bursa (1606), Edirne (1611), İstanbul (1613) ve Mısır (1618) kadılıklarında bulundu; 1623'te Anadolu, 1627'de Rumeli kazaskerliğine getirildi, 1629'da emekliye ayrıldı. Kaynaklara göre hiçbir görevde bir-iki yıldan fazla kalamamış, sık sık nakil ve azillerle karşılaşmıştır.

26 Şâban 1040'ta (30 Mart 1631) vefat etti; İstanbul Sofular'da, evinin karşısına yaptırdığı mektebin bahçesine defnedildi.

Hâletî en çok, yaklaşık 900-1000 adet kaleme aldığı rubaileriyle tanınır — bu sayı ve nitelik, onu Türk edebiyatında rubai türünün en büyük ismi hâline getirmiştir. Çağdaşı tezkire yazarı Beyânî, henüz gençken edebî olgunluğa ulaştığını kaydetmiştir.

Sâkīnâme'sinde şarap imgesini tasavvufî bir “ilahî aşk şarabı” yorumuyla ele alması, onun rubai ustalığının yanında tasavvufî bir derinliğe de sahip olduğunu gösterir.

Dîvân— 1603'ten önce III. Mehmed için derlenmiş; günümüze ulaşan nüshalarında 30'dan fazla kaside, 400'den fazla gazel ve 593 rubai bulunur.

Rubâiyyât-ı Hâletî — rubailerinin ayrı bir derlemesidir.

Sâkīnâme — 496-520 beyit arasında değişen, şarabı tasavvufî bir ilahî aşk sembolü olarak yorumlayan bir mesnevidir. Münşeât— retorik ustalığını gösteren bir mektup derlemesidir. Ayrıca çeşitli fıkıh metinlerine hâşiye ve ta'lîkātları da bulunmaktadır.

1. Rubâîlerinden biri

Geldikçe hayâl-i yâr pür cûş olurum
İrdükçe peyâmı ser-be-ser gûş olurum
Nâ-gâh görinse sâye-i dîvârı
Çün merdüm-i sâyedür bîhûş olurum

Yaklaşık anlamıyla: “Sevgilinin hayali geldikçe coşkuyla dolarım; ondan bir haber ulaştıkça baştan başa kulak kesilirim. Ansızın duvarının gölgesi görünse, gölgenin içindeki bir insan gibi (yani gölgeyle özdeşleşip) kendimden geçerim.” Rubai, Hâletî'nin türün ustası olarak tanınmasını sağlayan ince hayal kurma becerisini örnekler.

2. Bir başka rubâîsinden

Mahzûn oluruz kaçan ki dilşâd olsak
Vîrân kalırız eğer ki âbâd olsak
Ol murg-ı cefâ-perver-i aşkız biz kim
Dâma düşeriz kafesten âzâd olsak

Yaklaşık anlamıyla: “Ne zaman gönlümüz şâd olsa hüzne düşeriz; şayet mâmur olsak (mutlu olsak) yine harap kalırız. Biz öyle bir aşk cefâsına alışmış kuşuz ki, kafesten özgürleşsek bile yine bir tuzağa düşeriz.” Aşkın verdiği acıya alışmışlığı, kafes-özgürlük tezadıyla anlatan bu rubai, Hâletî'nin tasavvufî derinliğini de yansıtır.

• Doğum-ölüm: 977/1570, İstanbul – 26 Şâban 1040/30 Mart 1631, İstanbul
• Dönem: 17. yüzyıl
• Görevleri: Müderrislik, çeşitli kadılıklar, Anadolu ve Rumeli kazaskerliği
• Bilinen yönü: Türk edebiyatının en büyük rubai şairi (~900-1000 rubai)
• Eserleri: Dîvân, Rubâiyyât-ı Hâletî, Sâkīnâme, Münşeât

Halûk İpekten, “Azmîzâde Mustafa Hâletî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/azmizade-mustafa-haleti (erişim: 2026); rubailer fikriyat.com, turkedebiyati.org, liseedebiyat.com ve 1000kitap.com'dan (MEB, “Divan Şiirinden Seçmeler”, s. 242) çapraz doğrulandı.