Bağdatlı Rûhî

Asıl adı Osman olan Rûhî, Bağdat'ta doğdu. Doğum tarihi kaynaklarda kesin olarak belirtilmemektedir. Önce sipahi (atlı asker) olarak görev yaptı, ancak zamanla askerlik hayatını bırakarak kendini şiire adadı.

Devlet ve edebiyat çevrelerinden himaye arayışıyla Anadolu, İstanbul, Suriye ve Hicaz'ı dolaştı. Bu geniş dolaşım hayatı, şiirlerine farklı coğrafyalardan ve toplum kesimlerinden gözlemler taşımasını sağladı.

Ömrünün son yıllarını Şam'da, dönemin Şam kadısı Azmîzâde Mustafa Hâletî'nin himayesinde geçirdi ve 1014'te (1605-1606) bu şehirde vefat etti.

Rûhî, Mevlevî meşrepli bir derviş-şair olarak vahdet-i vücûd (varlığın birliği) düşüncesini benimsemiş; şiirlerinde içten bir samimiyet ve güçlü bir lirizm sergilemiştir. Arapça ve Farsçaya vâkıf olmasına rağmen, süslü ve ağır bir dil yerine anlaşılır, sade bir söyleyişi tercih etmiştir.

Rûhî'yi edebiyat tarihinde kalıcı kılan asıl özelliği, toplumsal eleştiriye açtığı yoldur. On yedi bentten oluşan ünlü Terkîb-i Bend'inde, ikiyüzlü sofuları, rüşvetçi ve adaletsiz yöneticileri, dünya nimetlerine düşkün riyakârları sert ama etkileyici bir dille eleştirmiştir. Bu eser, sonraki yüzyıllarda Şeyh Gâlib ve Ziya Paşa gibi şairlere de örnek teşkil etmiştir.

Külliyyât-ı Eş'âr-ı Rûhî-i Bağdâdî(1870'te basılmıştır) — 1115 gazel ile çok sayıda başka nazım şeklini içeren geniş bir şiir külliyatıdır.

Terkîb-i Bend— on yedi bentten oluşan, Rûhî'nin başyapıtı kabul edilen eseridir. Toplumun ikiyüzlülüğünü, yöneticilerin adaletsizliğini ve dünya nimetlerine olan aşırı düşkünlüğü konu alır; Divan edebiyatının toplumsal eleştiri türündeki en etkili örneklerinden biri sayılır.

1. “İsterler” redifli şiirinin matla beytinden — Rûhî'nin en tanınmış beyti

Sanma ey hâce ki senden zer ü sîm isterler
Yevme lâ yenfa'u da kalb-i selîm isterler

Yaklaşık anlamıyla: “Sanma ki ey hoca, senden altın ve gümüş isterler; ‘hiçbir şeyin fayda vermeyeceği gün’de (kıyamet gününe telmih, bk. Şuarâ 88-89) senden yalnızca temiz bir kalp isterler.” Dünya malına düşkünlüğü ve ikiyüzlü sofuluğu eleştiren bu beyit, Rûhî'nin en çok anılan, günümüzde de sıkça alıntılanan dizesidir.

2. Aynı şiirin üçüncü beytinden

Unutup bildiğini ârif isen nâdân ol
Bezm-i vahdette ne ilm ü ne âlim isterler

Yaklaşık anlamıyla: “Eğer ârifsen (hakikati bilen biriysen), bildiğini unut da cahil gibi ol; çünkü birlik meclisinde (vahdet-i vücûd düşüncesindeki ilahî huzurda) ne ilim ne de âlim isterler.” Bilginin ve bilginin verdiği kibrin, hakiki mânevî tecrübenin önünde bir engel olabileceğini anlatan tasavvufî bir beyittir.

• Asıl adı: Osman
• Doğum-ölüm: Doğum tarihi bilinmiyor, Bağdat – 1014/1605-1606, Şam
• Dönem: 16. yüzyıl sonu – 17. yüzyıl başı
• Bilinen yönü: Mevlevî meşrepli derviş-şair; toplumsal eleştirinin en etkili Divan şairlerinden
• Eserleri:Külliyyât-ı Eş'âr, Terkîb-i Bend

Coşkun Ak, “Rûhî-yi Bağdâdî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/ruhi-yi-bagdadi (erişim: 2026); “Sanma Ey Hâce ki Senden Zer ü Sîm İsterler”, tekinseyri.com; bağdatlı rûhî, ekşi sözlük.