Nâbî

Asıl adı Yûsuf olan Nâbî, 1052'de (1642) Urfa'da (Şanlıurfa) doğdu. Nakşibendî tarikatının kurucusu Şeyh Ahmed-i Nakşibend'in soyundan geldiği kaydedilir. İlk eğitimini memleketinde aldıktan sonra, genç yaşta İstanbul'a geldi.

İstanbul'da devlet hizmetine giren Nâbî, sadrazam ve devlet ricâli çevresinde itibar gördü; bir dönem Halep'te de bulundu. 1678'de yaptığı hac yolculuğunu, hem mensur hem manzum bölümlerden oluşan Tuhfetü'l-Haremeyn adlı eserinde anlattı.

Uzun ve verimli bir edebî hayat süren Nâbî, 6 Rebîülevvel 1124'te (13 Nisan 1712) vefat etti; kabri Üsküdar'daki Karacaahmet Mezarlığı'ndadır.

Nâbî, Divan edebiyatında “hikemî şiir” akımının kurucusu ve en önemli temsilcisi kabul edilir. Şiirinde salt estetik kaygıların ötesine geçerek, hayat tecrübesinden damıtılmış öğütlere, ahlâkî ve toplumsal değerlendirmelere geniş yer vermiştir.

Bu didaktik (öğretici) yönelim, kendisinden sonra pek çok şairi etkilemiş ve edebiyat tarihinde “Nâbî Mektebi” olarak anılan bir çizginin doğmasına yol açmıştır. Şiirlerinde günlük hayattan, gözleme dayalı canlı örnekler ve halk deyişlerinden de sıkça yararlanmıştır.

Nâbî'nin üslubu, süslü ve ağır bir dilden çok, düşünceyi açık ve anlaşılır biçimde aktarmayı önceleyen bir söyleyişe dayanır; bu yönüyle 18. yüzyıl şiirine de zemin hazırlayan bir geçiş noktası olarak değerlendirilir.

Dîvân — 988 gazel, 29 kaside ve diğer nazım şekillerinden oluşan geniş hacimli bir divandır.

Hayriyye— Nâbî'nin en tanınmış eseridir; oğlu Ebûlhayr Mehmed için kaleme aldığı bir nasihatnâmedir (öğüt kitabı). Hayata dair pratik bilgelik, ahlâkî öğütler ve toplum gözlemleriyle örülü olan eser, hikemî şiirin en olgun örneği kabul edilir.

Hayrâbâd— Attâr'ın bir eserinden esinlenerek yazılmış manzum bir hikâyedir.

Tuhfetü'l-Haremeyn— 1678'deki hac yolculuğunu anlatan, mensur ve manzum bölümlerden oluşan bir seyahatnâmedir. Sûrnâmeise 1675'teki şehzade sünnet düğününü konu alan bir eserdir.

1. Tuhfetü'l-Haremeyn'den, hac yolculuğu sırasında

Sakın terk-i edebden kûy-ı mahbûb-ı Hudâ'dır bu

Yaklaşık anlamıyla: “Sakın edebi (saygıyı) terk etme; burası Allah'ın sevgilisinin (Hz. Peygamber'in) beldesidir.” Rivayete göre Nâbî, Medine'ye yaklaşırken uykuya dalan bir yol arkadaşının ayaklarını Ravza-i Mutahhara'ya doğru uzattığını görünce bu beyti söylemiş; dize, hikemî şiirin ahlâkî duyarlılığını yalın ve vurucu bir biçimde özetler.

2. Hayriyye'den, ilim öğrenmek üzerine

Etme âr öğren oku ehlinden
Her şeyin ilmi güzel cehlinden

Yaklaşık anlamıyla: “Utanma, bilenden öğren, oku; her şeyin ilmini bilmek, onu bilmeden (cahil) kalmaktan daha güzeldir.” Nâbî'nin oğlu Ebûlhayr Mehmed'e öğüt olarak yazdığı Hayriyye'den bu beyit, hikemî şiirin didaktik özünü -bilmemekten utanmamak, öğrenmekten çekinmemek gerektiğini- özetler.

3. Hayriyye'den, kendini tanımak üzerine

Ara bul kendüni bil kimsin sen
Tâ sana ola dü âlem rûşen

Yaklaşık anlamıyla: “Kendini ara, bul, kim olduğunu bil; ta ki sana iki âlem (dünya ve âhiret) aydınlanmış olsun.” Nâbî, kendini bilme (nefis terbiyesi) fikrini, hikemî üslubuna özgü kısa ve vurucu bir ifadeyle dile getirir.

• Asıl adı: Yûsuf
• Doğum-ölüm:1052/1642, Urfa – 6 Rebîülevvel 1124/13 Nisan 1712, İstanbul (Karacaahmet Mezarlığı'na defnedildi)
• Dönem: 17-18. yüzyıl
• Bilinen yönü:Hikemî (düşünce ağırlıklı) şiirin kurucusu, “Nâbî Mektebi”nin öncüsü
• Eserleri:Dîvân, Hayriyye, Hayrâbâd, Tuhfetü'l-Haremeyn, Sûrnâme

Abdülkadir Karahan, “Nâbî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/nabi (erişim: 2026).