Nâilî

Nâilî'nin doğum tarihi kaynaklarda kesin olarak belirtilmemektedir; İstanbul'da doğduğu bilinmektedir. Anne ve babasını genç yaşta kaybetmiş, bir kardeşi olmuştur.

Devlet hizmetine Maden Kalemi'nde girmiş, burada serhalifelik (kalem şefliği) derecesine kadar yükselmiştir. Hayatının bir döneminde, dönemin güçlü sadrazamlarından Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa tarafından sürgüne gönderilmiş, daha sonra İstanbul'a dönmesine izin verilmiştir.

Nâilî, 1077'de (1666) İstanbul'da vefat etmiş, Kandilli'deki Sünbülî Dergâhı'na defnedilmiştir.

Nâilî, Osmanlı şiirinde Sebk-i Hindî üslubunun öncülerinden biri sayılır. Bu üslup, İran edebiyatından gelen, ince ve karmaşık hayaller kurmaya, alışılmadık imge ilişkileri yaratmaya dayanan bir söyleyiş biçimidir.

Şiiri, süslü ve debdebeli bir dille, ağırlıklı olarak Farsça kelime ve tamlamalardan oluşan yüklü terkiplerle örülüdür. Bu yoğun ve girift üslup, onun şiirini döneminin en zor anlaşılır ama aynı zamanda en özgün örnekleri arasına sokar.

Kendisinden sonra gelen Nedîm-i Kadîm ve Neşâtî gibi şairler üzerinde etkili olan Nâilî, Sebk-i Hindî'nin Osmanlı şiirindeki gelişiminde önemli bir kilometre taşı kabul edilir.

Dîvân— Nâilî'nin bilinen tek eseridir; 37 kaside, 390 gazel ile müseddesler, rubâîler, şarkılar ve diğer nazım şekillerinden oluşur.

1. “Gideriz” redifli gazelinin matla beytinden

Hevâ-yı aşka uyup kûy-ı yâre dek gideriz
Nesîm-i subha refîkiz bahâra dek gideriz

Yaklaşık anlamıyla: “Aşk hevesine uyup sevgilinin bulunduğu yere kadar gideriz; sabah rüzgârına yoldaş olup bahara kadar gideriz.” Rindâne (kayıtsız, dünya kaygısından uzak) bir eda taşıyan bu gazel, Nâilî'nin en tanınmış şiirlerinden biridir.

2. “Diyerek” redifli gazelinin matla ve ikinci beytinden

Severiz gördüğümüz âfeti dilber diyerek
Başlarız nâle vü feryâda sitemger diyerek
Biz de bir gonce-lebin yoluna cân versek olur
Cân verir bülbülü gör âh gül-i ter diyerek

Yaklaşık anlamıyla: “Gördüğümüz güzeli ‘sevgili’ diyerek severiz; sonra o eziyet edince ‘zalim’ diyerek inleyip feryat etmeye başlarız. Biz de gonca dudaklı bir güzel uğruna can versek yeridir — bak, bülbül bile ‘ah, taze gül’ diyerek canını verir.” Klasik bülbül-gül mecazını âşığın kendi hâline bağlayan bu beyitler, Nâilî'nin süslü ve imgeler bakımından yoğun üslubunu yalın bir örnekte gösterir.

• Doğum-ölüm:Doğum tarihi bilinmiyor, İstanbul – 1077/1666, İstanbul (Kandilli'deki Sünbülî Dergâhı'na defnedildi)
• Dönem: 17. yüzyıl
• Bilinen lakabı:Nâilî-i Kadîm (sonraki bir Nâilî'den ayırt etmek için)
• Görevi: Maden Kalemi serhalifeliği
• Bilinen yönü: Sebk-i Hindî üslubunun Osmanlı şiirindeki öncülerinden
• Eserleri: Dîvân

Ayşegül Mine Yeşiloğlu, “Nâilî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/naili (erişim: 2026); “Severiz Gördüğümüz Afeti Dilber”, liseedebiyat.com; “Hevâ-yı Aşka Uyup Kûy-ı Yâre Dek Gideriz”, edebiyatvesanatakademisi.com.