Gülşehrî

Gülşehrî'nin asıl adı tartışmalıdır; kaynaklarda Ahmed veya Süleyman olabileceği ileri sürülür. “Gülşehrî” mahlası, yaşadığı şehir olan Kırşehir'in eski adından türetilmiştir. Muhtemelen Orta Anadolu'ya yerleşmiş Oğuz boylarından, Hârizm kökenli bir aileye mensuptu.

Mantıku't-Tayr'ındaki bazı pasajlardan, Kırşehir'de tanınmış bir şeyh olduğu, çok sayıda müridi bulunduğu ve her gece düzenlediği semâ meclislerinin bütün şehrin ilgisini çektiği anlaşılmaktadır.

Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, başyapıtı Mantıku't-Tayr'ı tamamladığı 717'den (1317-18) sonra vefat ettiği kabul edilir.

Gülşehrî, devrinin önde gelen ediplerinden biri olarak, Arapça ve Farsçaya hâkim, İslamî ilimlerde derin bilgi sahibi bir münevverdi. Çağdaşları arasında neredeyse tek başına, Türkçenin Arapça ve Farsça karşısında kaba veya yetersiz sayılamayacağını savunmuş; Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ını Türkçeye aktarırken bunu bir tercümeden öte, dilin tüm imkânlarını sergileyen özgün bir eser olarak sunmakla övünmüştür.

Dili, dönemine göre oldukça açık ve işlenmiş, anlatımı canlı ve özenli bulunur. Tasavvuf, zühd ve takva gibi konuları usta bir ifadeyle işleyen Gülşehrî, Yûnus Emre ile kendi döneminin arasındaki en önemli şairlerden biri sayılır.

Mevlânâ, Attâr, Senâî, Sa'dî ve Nizâmî'den etkilenen Gülşehrî, kendisi de başta Ahmedî olmak üzere sonraki şairleri etkilemiştir.

Mantıku't-Tayr(717/1317-18, Gülşen-nâme olarak da bilinir) — Ferîdüddin Attâr'ın aynı adlı eserinden uyarlanan, 4438 beyitlik başyapıtıdır. Kral kuşları Simurg'u aramaya çıkan kuşların alegorik yolculuğunu anlatan eser, vahdet-i vücûd (varlığın birliği) düşüncesini işler; hüdhüd akla, kuşlar insanlığa, Simurg ise Tanrı'ya karşılık gelir.

Felek-nâme (701/1301-2) — İlhanlı hükümdarı Gazân Han için yazılmış, yaklaşık 4600 beyitlik Farsça bir felsefi mesnevidir; yaratılış (mebde) ve dönüş (meâd) konularını ele alır.

Kerâmât-ı Ahî Evran— Ahî Evran'ın cömertliğini Hâtim et-Tâî ile karşılaştıran, 167 beyitlik bir mesnevidir. Arûz-ı Gülşehrî ise aruz vezni üzerine yazılmış Farsça bir risaledir.

1. Mantıku't-Tayr'dan, uzun bir gecenin tasvirinden

Böyle giç irmeye ahşama seher
Bu gice rûz-ı kıyametdür meğer
Bu gicenün yok mıdur yâ Rab güni
Böyle uzun görmedim hergiz düni

Yaklaşık anlamıyla: “Sabah, akşamına bu kadar geç ulaşmasın; meğer bu gece kıyamet günüymüş. Yâ Rabbi, bu gecenin gündüzü yok mudur? Böyle uzun bir gece hiç görmedim.” Bu dizeler, Mantıku't-Tayr'daki kuşların yolculuğunda karşılaştıkları zorlukları ve sabırsızlığı, güçlü bir abartı (mübalağa) sanatıyla dile getirir.

2. Mantıku't-Tayr'ın son beytinden

Şükr ol bir Tanrı'ya kim bu kelâm
Ömrümüzden ilerü oldı tamâm

Yaklaşık anlamıyla: “Şükür olsun o bir olan Tanrı'ya ki, bu söz (eser), ömrümüzden önce tamamlanmış oldu.” Gülşehrî, dev eserini bitirdiği için duyduğu şükrü, kendi ölümünden önce tamamlanabilmiş olmanın rahatlığıyla birleştirerek, Mantıku't-Tayr'ı bu mütevazı ama derin beyitle noktalar.

• Asıl adı: muhtemelen Ahmed (tartışmalı)
• Doğum-ölüm:tarih bilinmiyor – 717/1317-18'den sonra, Kırşehir
• Dönem: 13. yüzyıl sonu - 14. yüzyıl başı
• Bilinen yönü:Kırşehir'de bir zaviye şeyhi; Türkçenin edebî imkânlarını savunan öncü şairlerden
• Eserleri:Mantıku't-Tayr, Felek-nâme, Kerâmât-ı Ahî Evran, Arûz-ı Gülşehrî

Günay Kut, “Gülşehrî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/gulsehri (erişim: 2026); Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), “Gülşehrî”, teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/gulsehri.