Revânî

Revânî'nin asıl adı İlyas Şücâ'dır; Abdullah adlı bir babanın oğlu olarak Edirne'de dünyaya geldi. Doğum tarihi kaynaklarda belirtilmemiştir. Babasının voynuk beyi rütbesinde bir sipahi ailesinden geldiği kaydedilir. Mahlasını, Edirne'de Tunca kıyısındaki bahçelerden aldığı rivayet edilir.

II. Bayezid devrinin ilk yıllarında İstanbul'a gelerek saray çevresine girdi. 1509'da Hicaz'a gönderilen surre (hac bağışları) heyetine surre emini olarak tayin edildiyse de, bu görevi sırasında yolsuzlukla itham edilerek gözden düştü. Bu olayın ardından Trabzon'da bulunan Şehzade Selim'in (sonradan Yavuz Sultan Selim) hizmetine girdi; burada bir süre itibar görüp bir süre de gözden düştükten sonra, Selim'in tahta çıkmasıyla yeniden eski konumuna kavuştu.

Yavuz Sultan Selim devrinde Matbah-ı Âmire kâtipliği ile Ayasofya ve Bursa kaplıcalarının mütevellîliği gibi görevlerde bulundu. Kaynaklara göre ömrünün sonlarına doğru tövbe ettiği rivayet edilir. Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının ilk yıllarında, 930 (1523-24) yılında İstanbul'da vefat etti ve Saraçhane'de yaptırdığı mescide defnedildi.

Dönem tezkirelerinde Revânî, zeki, hoşsohbet ve nüktedan bir kişilik olarak anılır; şiirin yanında hat sanatı ve musikiyle de ilgilendiği kaydedilir. Bununla birlikte yeme içmeye olan aşırı düşkünlüğü ve surre olayı, çağdaşı şairlerin zaman zaman hicvine de konu olmuştur.

Kaynaklar, Revânî'nin nazmını “selis ve sade” olarak nitelendirir; nazik hayaller kurmakla birlikte kendisine özgü bir yol tuttuğu belirtilir. Şiirlerinde ağır Arapça-Farsça terkiplerden çok, akıcı ve anlaşılır bir dil tercih etmiştir.

Revânî'nin edebî kişiliği, esas olarak dünyevi zevklere, özellikle şarap meclisleri ve eğlence hayatına duyduğu ilgiyle şekillenir. Kaynaklar onu “ayş ü işrete müptelâ, dâimâ mahmûr u sermest” (içki ve eğlenceye düşkün, sürekli mahmur ve sarhoş) bir kimse olarak tanımlar. Bu dünyevi temaları işlerken zaman zaman tasavvufî yorumlara da başvurmuş, meclis ve içki imgelerine sûfiyâne bir boyut kazandırmaya çalışmıştır.

Dîvân— Revânî'nin kaside ve gazellerini içeren eseridir. Günümüze, içerdikleri şiir sayısı birbirinden farklı iki eksik yazma nüshası ulaşmıştır.

İşretnâme— Yavuz Sultan Selim'e sunulan, 694 beyitten oluşan mesnevisidir. Şarap, sâki, meclis ve eğlence hayatını konu alan eser, bu temayı işleyen Anadolu sahası eserlerinin ilkleri arasında sayılır; metne tasavvufî yorumlar da eklenmiştir.

1. Bir murabbaının ilk bendinin açılış beytinden

Der-i mey-hânede ey dil yüzümüz hâk idelüm
Jeng-i gamdan varalum âyinemüz pâk idelüm

Yaklaşık anlamıyla: “Ey gönül, meyhanenin kapısında yüzümüzü toprağa sürelim (alçakgönüllü olalım); gam pasından kurtulup aynamızı (gönlümüzü) temizleyelim.” Beyit, şairin İşretnâme'sinde de öne çıkan meyhane ve meclis imgelerini, gönlü arındırma temasıyla birleştirir.

2. Aynı murabbaın, mahlasının geçtiği son bendinden

İçelüm biz de Revânî diyelüm şi'r ü gazel
Mest-i lâ-ya'kıl olalum yakalar çâk idelüm

Yaklaşık anlamıyla: “Biz de içelim, Revânî, şiir ve gazel söyleyelim; aklı başında olmayacak kadar sarhoş olup yakalarımızı yırtalım.” Murabbaın yedi bendinin tamamında tekrarlanan “mest-i lâ-ya'kıl olalum yakalar çâk idelüm” redifi, son bentte şairin kendi mahlasıyla birleşerek şiire imzasını atar.

• Asıl adı: İlyas Şücâ (Abdullah oğlu)
• Doğum-ölüm:Doğum tarihi bilinmiyor, Edirne – 930/1523-24, İstanbul (Saraçhane'de yaptırdığı mescide defnedildi)
• Dönem: II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman devirleri
• Görevleri: Surre emini, Matbah-ı Âmire kâtipliği, Ayasofya ve Bursa kaplıcaları mütevellîliği
• Eserleri: Dîvân, İşretnâme

İsmail E. Erünsal, “Revânî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/revani (erişim: 2026).

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, “Revânî” maddesi, teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/revani (erişim: 2026).

Murabba örneği, Revânî Dîvânı'nın tenkitli metnini içeren turuz.com'daki dijital nüsha ile yumpu.com'daki “Revânî Dîvânı” e-kitabından çapraz doğrulandı.