Riyâzî

980'de (1572) Mekke'de doğdu; babası burada kadılık yapıyordu. Müeyyedzâde Abdülkadir Şeyhî Efendi'den medrese eğitimi aldı. 1010'dan (1601) itibaren İstanbul'daki çeşitli medreselerde müderrislik yaptı.

Ardından Edirne, Halep, Şam, Kudüs ve Kahire'de kadılık görevlerinde bulundu; 1034'te (1624) emekliye ayrıldı. 29 Safer 1054'te (7 Mayıs 1644) vefat etti; ölüm yeri ve defin yeri kaynaklarda net değildir.

Kafzâde Fâizî gibi isimlerle dostluk kurarken, Nef'î ile arasında husumet olduğu bilinmektedir.

Riyâzî'nin şiiri, Bâkî'den Nedîm'e uzanan bir çizgide beslenmiş; zaman zaman tasavvufî ve felsefî unsurları estetik bir zevk arayışıyla harmanlamıştır.

Ancak Riyâzî'yi edebiyat tarihinde asıl kalıcı kılan eseri, 1607-1610 yılları arasında kaleme aldığı Riyâzü'ş-şuarâ adlı tezkiredir — 424 Osmanlı şairini, ölüm tarihlerine ve atıflara özenle dikkat ederek belgeleyen bu eser, dönemin şiir tarihi için başlıca kaynaklardan biri sayılır.

Dîvân — 25 kaside, 669 gazel ile rubai ve başka nazım şekillerinden oluşur.

Sâkīnâme — müzik, çalgılar ve eğlence meclislerini konu alan 1054 beyitlik bir eserdir. Düstûrü'l-amel — yaklaşık 1050 Farsça deyimin Türkçe karşılıklarını örnekleriyle veren bir sözlük niteliğindedir.

Riyâzü'ş-şuarâ — en önemli eseri kabul edilen, 424 Osmanlı şairini belgeleyen tezkiresi (1607-1610).

1. Mi'râciyye'sinin giriş beyitlerinden

Zihî şâm-ı tarab-bahş u neşât-engîz ü gam-fersâ
Cihân-efrûz u zulmet-sûz idi subh-ı bahâr-âsâ

Şafakla çarh altun pullı gül-gûnî cibinlikdür
Karâr itmiş içinde nev-arûs-ı âlem-i bâlâ

Yaklaşık anlamıyla: “Sevinç bahşeden, coşku veren, gamı yok eden, bahar sabahı gibi dünyayı aydınlatan ve karanlığı yakan ne güzel bir akşamdı bu. Şafak ve gökyüzü altın pullu, gül renkli bir cibinliktir; içinde yüce âlemin yeni gelini oturmaktadır.” Riyâzî'nin miraç mucizesini konu alan bu manzum eserinin açılış beyitleri, gece ve gökyüzü tasvirini gelinlik/süsleme imgeleriyle birleştiren zengin bir hayal dünyası sergiler.

2. Aynı eserde, mi'râc mucizesini doğrudan anlatan bir beyitten

Anun mi'râcının kem-pâyesi olmaya çarh üzre
Egerçi Tûr'a çıkdı nice kerre Hazret-i Mûsâ

Yaklaşık anlamıyla: “Hz. Mûsâ, Tûr dağına kaç kere çıktıysa da, O'nun (Hz. Muhammed'in) gökyüzündeki mi'râcının en düşük derecesine bile erişemez.” Bu beyit, Hz. Peygamber'in mi'râcını diğer peygamberlerin ruhanî yolculuklarıyla karşılaştırarak mucizenin büyüklüğünü vurgular.

• Doğum-ölüm: 980/1572, Mekke – 29 Safer 1054/7 Mayıs 1644
• Dönem: 17. yüzyıl
• Bilinen yönü:Şair ve tezkire yazarı; Riyâzü'ş-şuarâ'nın müellifi
• Eserleri:Dîvân, Sâkīnâme, Düstûrü'l-amel, Riyâzü'ş-şuarâ

Namık Açıkgöz, “Riyâzî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/riyazi (erişim: 2026). Mi'râciyye beyitleri, Kısbu İlahiyat Dergisi'nde yayımlanan “Riyâzî'nin Mi'râciyyesi: Tanıtım ve Şerh” başlıklı akademik makaleden (dergipark.org.tr) alınmıştır.